Chuyện về hai ông tổ Then tính miền Đông, miền Tây của Cao Bằng

Hát then, đàn tính (gọi tắt là then tính) là loại hình dân ca đặc sắc nhất của Cao Bằng. Then tính xuất hiện lâu đời, nhưng đến nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa xác định được Then tính sinh ra từ thời nào, chỉ biết rằng hát then và cây đàn bắt nguồn từ cuộc sống lao động tập thể cộng đồng người Tày cổ. Ở Cao Bằng, Then tính có 2 dòng: Then tính miền Tây và miền Đông gắn với câu chuyện về hai ông tổ Then tính Bế Văn Phụng và Nông Quỳnh Văn.

     

    Nghệ nhân làm đàn tính.

    Then tính hai miền được cắt nghĩa rõ ràng bằng một giai đoạn lịch sử khoảng 100 năm khi nhà Mạc dung thân ở Cao Bằng. Cuối thế kỷ XVI, tập đoàn phong kiến nhà Lê - Trịnh và nhà Mạc tranh chấp ngôi vị. Do yếu thế, nhà Mạc đành nghe theo lời Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: "Cao Bằng nhất thốn thổ khả dung sổ thế"  (một tấc đất Cao Bằng có thể dung thân vài đời), lên Cao Bằng chiếm cứ đặt kinh đô ở Cao Bình. 

     Nhà Mạc ở Cao Bằng trải qua 3 đời vua, bắt đầu từ Mạc Kính Cung (1593 - 1625), Mạc Kính Khoan (1625 - 1638) đến Mạc Kính Vũ (1638 - 1677). Do thua trận, trong hoàn cảnh hàn vi, ly tán, vua Mạc và triều đình rất buồn, tâm trạng nặng nề khổ đau khi phải rời xa Thăng Long kinh kỳ. Mạc Kính Cung do buồn phiền mà phát bệnh ốm đau liên miên, thái y chữa không khỏi. Lúc đó, có một người rất giỏi văn chương chữ nghĩa là Bế Văn Phụng ở làng Bản Vạn, châu Thạch Lâm (xã Bế Triều, huyện Hoà An ngày nay) được nhà Mạc tuyển dụng và tiến cử Trạng nguyên, phong làm Tư thiên quản nhạc của triều đình. Để làm khuây khoả vua, quan nhà Mạc, giải nỗi ưu phiền đang bao trùm lên triều đình, Bế Văn Phụng đã dày công viết nên tác phẩm Tam Nguyên luận nổi tiếng với 800 trang và lập ra đội Then tính nữ đến hát, múa. Đội Then tính nữ còn gọi là đội Then bụt (pựt,vỉt chỉ nghệ nhân nữ hát). 

    Tác phẩm Tam Nguyên luận gồm 5 đoạn: Hạ nguyên, Trung nguyên, Thượng nguyên, Thất thế, Đắc thế. Thực chất là kể chuyện chiêm tinh, hết bĩ cực đến thái lai, hết suy đến thịnh, bàn luận kế sách, tiên đoán về tương lai. Tác phẩm dày trang này được viết theo thể thơ thất ngôn trường thiên rất thuận cho trình diễn hát then, đàn tính. Đội Then tính nữ thường xuyên luyện tập và hằng ngày trình diễn phục vụ cho vua, quan triều đình nhà Mạc.

    Thời ấy, ở xã Nga Ổ, châu Thượng Lang (xã Chí Viễn, huyện Trùng Khánh) có nghệ nhân Nông Văn Noọng (tức Nông Quỳnh Văn) nổi tiếng tài hoa hiểu nhiều, biết rộng, được nhân dân địa phương mệnh danh là "Phùa Cá đang" nghĩa là vua quạ khoang, ý nói là người hát hay, giỏi thơ văn. Ông là tác giả của tác phẩm nổi tiếng Tứ quý hồng nhan dành cho nam, nữ thanh niên hát lượn then. Vì thế tài danh của Nông Quỳnh Văn nhanh chóng lan truyền khắp các nơi trong tỉnh. Là Tư thiên quản nhạc, xem trọng nhân tài, Bế Văn Phụng coi Nông Quỳnh Văn như người bạn thân thiết, tri kỷ, bằng hữu. Bế Văn Phụng tha thiết mời Nông Quỳnh Văn vào cung đình cùng phụng sự triều Mạc. Hai người đều tâm phục tài năng của nhau, rất tâm đắc về văn chương và nghệ thuật hát then, đàn tính. Những ngày tháng kề vai sát cánh bên Bế Văn Phụng, Nông Quỳnh Văn đã lập nên đội Then tính nam còn gọi là đội Then giàng (giàng ở đây ám chỉ nghệ nhân nam hát). Cũng như đội Then nữ, đội Then nam luyện tập chăm chỉ, thường xuyên cùng vào hát, múa phục vụ cung đình nhà Mạc. Sau buổi biểu diễn, hai đội đều được vua, quan tâm đắc, ngợi khen. Dần dà Mạc Kính Cung khỏi bệnh, vương triều như cởi được gông xích tinh thần, làm thanh thoát tâm tưởng, con người trở nên mạnh mẽ, phóng khoáng. Tiếng Then tính càng ngọt lành, bay xa, được mọi người nâng niu quý trọng và nhiệt thành đón nhận. 

    Then tính đã trở thành điểm tựa tinh thần của nhà Mạc, là "món ăn" tinh thần không thể thiếu của nhân dân Cao Bằng. Then tính vào cung đình nhà Mạc đã góp phần tạo nên sự giao thoa mạnh mẽ giữa hai luồng văn hoá kinh đô đồng bằng và miền núi Cao Bằng. Đó là quá trình được nâng cao về nghệ thuật trình diễn, tạo nên hai dòng Then nữ (bụt) và Then nam (giàng).

    Trong trình diễn, nghệ nhân hát then không bao giờ tách rời đàn tính, nếu thiếu một trong hai yếu tố đó đều không thể gọi là Then tính. Cây đàn tính cũng thể hiện sự khác nhau giữa hai dòng then. Cây đàn tính (đàn then, tính tẩu) là nhạc cụ độc đáo có âm thanh mượt mà, giàu chất trữ tình, làm cho nghệ thuật hát then được nâng cao, có sức cuốn hút lòng người. 

     Khi triều Mạc tan rã, các nghệ nhân, ca sĩ chia tay nhau trở về quê cũ. Cây đàn tính ba dây theo Then tính nữ trở về vùng quê Hoà An và các huyện miền Tây, còn Then tính nam cùng cây đàn tính hai dây về quê hương Trùng Khánh và các huyện miền Đông. Từ đó, hình thành nên hai dòng Then miền Tây và miền Đông của Cao Bằng. Theo cố Giáo sư sử học Trần Quốc Vượng, ở đây, chúng ta có thể nghiệm sinh vấn đề, Then tính có hai lối đi về giữa dân gian và cung đình: Từ dân gian đi vào cung đình và được nâng cao lên về âm nhạc, nghệ thuật diễn xướng, sau đó, từ cung đình lại trở về dân gian - chiếc nôi sinh ra nó và được dân gian hoá. Do sự hiểu biết về Then tính ở cung đình, các ca sĩ, pháp sư đã truyền dạy cho bao lớp học trò làm mo then, giàng, đời nọ tiếp đời kia cho đến ngày nay và họ vẫn thờ tổ sư Bế Văn Phụng và Nông Quỳnh Văn.

    Then tính là loại hình dân ca người Tày bao hàm nội dung phong phú, có sức lan toả lớn. Bên cạnh sự phản ánh các chủ đề về đời sống sinh hoạt trong công chúng, Then tính còn mang tính tâm linh, bắc cầu, nối số, giải sầu, an ủi người ốm vượt qua nỗi buồn phiền, làm cho trạng thái tâm lý người bệnh cải thiện mà chế ngự được ốm đau. Dân gian vẫn truyền miệng: Then chữa bệnh là thế. Đó cũng là điểm đặc trưng của Then tính. Đặc biệt, Then tính gắn liền với vòng đời con người từ khi sinh ra đến khi trở về cát bụi và từ xưa đến nay hiếm có loại hình dân ca nào như vậy. Dân ca Then tính có nhiều làn điệu, trong đó, Then miền Tây có 5 làn điệu, gồm: Tàng bốc - Pây cảnh hoặc Pây tàng, Tàng bốc - Rọng khoăn, Tặng tính,  Khảm hải,  Đông mèng - Đông ngoảng. Then miền Đông có 7 làn điệu: Tàng bốc - tàng cảnh, Tàng bốc - Pây mạ, Tàng nặm - Khảm hải (hoặc Pây ẻn, Hỉn ẻn), Thỏng hương, Giáp ba, Hả liệu, Khảm khắc. Tổng cộng có 12 làn điệu Then tính trên phạm vi toàn tỉnh. Hầu hết các làn điệu Then tính đều có lời hát thất ngôn tứ tuyệt hay thất ngôn trường thiên, có bài và làn điệu theo thể ngũ ngôn (năm chữ). Một số làn điệu Then tính có tên gọi khá giống nhau giữa Then miền Đông và miền Tây, thậm chí về chủ đề nội dung miêu tả, phản ánh có phần giống nhau, nhưng giai điệu có sự khác nhau rõ ràng.
     

    Tiết mục hát then đàn tính của Hội Bảo tồn dân ca các dân tộc tỉnh.

    Then tính phân bố chủ yếu ở một số huyện đúng như lịch sử hình thành của nó. Then miền Tây chủ yếu ở các huyện: Hoà An, Hà Quảng, Thông Nông, Nguyên Bình, Thạch An; trong đó, Hoà An là trung tâm, nơi quê hương của Tư thiên quản nhạc Bế Văn Phụng. Then miền Đông tập trung ở các huyện: Trùng Khánh, Quảng Uyên, Phục Hoà, Hạ Lang, Trà Lĩnh, trong đó, vùng trung tâm là Trùng Khánh, nơi quê hương của "Phùa Cá đang" tài hoa Nông Quỳnh Văn. Đến nay, hai miền Then tính đó vẫn thể hiện rõ rệt nơi phát ánh hào quang lan toả chất liệu gốc từ hai trung tâm đến các miền rìa và các vùng trong tỉnh, cũng như khu vực và cả nước.

    Chẳng nơi nào có được hai dòng Then như tỉnh Cao Bằng, đặc biệt, chất liệu nghệ thuật Then tính đã phát triển ở mức cao. Then tính Cao Bằng gồm hai dòng Then: Then tính miền Tây dịu ngọt, mềm mại, dung dị như người thiếu nữ dung nhan “nghiêng nước, nghiêng thành”. Đối lại, Then tính miền Đông cất lên mạnh mẽ, trải lòng miên man, giai điệu rộn ràng khúc tứ như chàng trai tuấn tú tài ba, hào phóng. Thật là “nam thanh, nữ tú” như biểu trưng riêng của then tính hai miền, song khi kết hợp lại thì thành chỉnh thể đủ đầy, hoàn mỹ, khiến người ta linh cảm về một miền Then gốc. Then tính có sức sống mãnh liệt, trường tồn và được nhân dân các dân tộc Cao Bằng quý trọng, gìn giữ nâng niu, coi đó là nhu cầu tinh thần không thể thiếu trong đời sống, sinh hoạt cộng đồng. Hầu hết các làn điệu Then tính đều được sử dụng và phát triển trong các lễ hội dân gian truyền thống, trên sân khấu chuyên nghiệp và trong phong trào ca hát quần chúng ngày nay.

    Theo Baocaobang.vn